Mình từng nghe nhiều cha mẹ chia sẻ: “Ngày xưa tôi khổ quá, giờ có điều kiện thì tôi muốn con mình không thiếu thứ gì.” Câu nói này mới nghe thì thấy đầy tình thương, nhưng ẩn sâu trong đó có một cơ chế tâm lý mà các nhà nghiên cứu gọi là “bù đắp” (compensation).

Trong tâm lý học, “bù đắp” (compensation) là khi một người cảm thấy mình thiếu một điều gì đó trong cuộc sống, họ có xu hướng tìm kiếm điều đó nơi người khác hoặc trong các mối quan hệ để lấp đầy khoảng trống.

Trong hành trình làm cha mẹ, điều này diễn ra rõ ràng hơn chúng ta tưởng. Nhiều bậc cha mẹ, vì tuổi thơ thiếu tình yêu thương hoặc sự công nhận, nên khi nuôi con, họ thường bù đắp cho chính mình qua con cái. Họ mong con giỏi giang để mình được tự hào, mong con nghe lời để cảm thấy mình là cha mẹ tốt, hay mong con thành công để khỏa lấp mặc cảm thất bại của bản thân. Nhưng thực ra, điều đó không còn là tình yêu chân thật dành cho con, mà chỉ là ảo tưởng tình yêu giống như việc yêu người khác để lấp đầy thiếu thốn trong lòng.

Kinh Thánh nhắc nhở chúng ta: “Kìa, con-cái là cơ-nghiệp bởi Đức Giê-hô-va mà ra; Bông-trái của tử-cung là phần thưởng.”(Thi Thiên 127:3). Nghĩa là con cái không phải để bù đắp khoảng trống trong tâm hồn ta, mà là món quà Chúa giao phó để ta dạy dỗ và dẫn dắt chúng trở về với Ngài. Nếu không cẩn thận, ta dễ biến tình yêu con cái thành sự phóng chiếu (projection) là áp đặt những mong muốn, kỳ vọng, thiếu thốn của mình lên chúng, và tưởng rằng như thế là yêu con.

Khi cha mẹ đem những ước mơ dở dang, những nỗi đau chưa lành, rồi gắn chúng lên con. Họ nghĩ mình đang yêu, nhưng thực ra chỉ đang dùng con để thực hiện những điều mình chưa đạt được. Hệ quả tất yếu là con lớn lên với một cái tôi mong manh (too low self-identity). Một đứa trẻ luôn sống dưới sự kỳ vọng và phóng chiếu của cha mẹ sẽ dễ có lòng tự trọng thấp, vì nó không biết mình thật sự là ai ngoài việc phải làm hài lòng người khác. Và thế là, khi lớn lên, con dễ tìm kiếm sự công nhận từ bạn bè, từ người yêu, hoặc từ xã hội để cảm thấy mình có giá trị. Thật đau lòng khi nghĩ rằng điều đó bắt đầu không phải từ đâu xa, mà ngay từ cách cha mẹ yêu con.

Khi cha mẹ từng trải qua một tuổi thơ thiếu thốn như thiếu quần áo đẹp, thiếu đồ chơi, thiếu những bữa ăn đầy đủ. Thì khi có con, họ dồn hết sức để con được sung túc, đủ đầy. Con có thể có quần áo đẹp nhất, đồ chơi đắt tiền nhất, những chuyến đi chơi xa, những bữa ăn không thiếu thứ gì. Khi cha mẹ cố để bù đắp cho mình qua con cái, thì tình yêu đó trở thành sự phóng chiếu tức là cha mẹ không còn nhìn thấy con như một cá thể độc lập, mà như một tấm gương để chữa lành quá khứ. Hệ quả là, những gì cha mẹ cho đi chưa chắc đã chạm đúng nhu cầu thật sự của con. Con cần được lắng nghe thì cha mẹ lại mua thêm đồ chơi. Con cần một vòng tay ôm thì cha mẹ lại hứa hẹn một phần thưởng. Con cần lời khích lệ khi thất bại thì cha mẹ lại đưa tiền để con “cố gắng lần sau”. Và đôi khi, chính trong sự đầy đủ ấy, con lại lớn lên trong sự thiếu thốn khác là thiếu sự hiện diện của cha mẹ, thiếu tình cảm, thiếu sự khẳng định trẻ được yêu vì chính con người trẻ.

Kinh Thánh nhắc nhở chúng ta rằng “Người ta sống chẳng phải chỉ nhờ bánh mà thôi, song nhờ mọi lời nói ra từ miệng Đức Chúa Trời” (Ma-thi-ơ 4:4). Con cái chúng ta cũng vậy, chúng không chỉ lớn lên bằng vật chất, mà cần lời của sự sống, cần tình thương, cần sự đồng hành để nuôi dưỡng tâm hồn. Nếu chỉ lo cho con “đủ đầy bên ngoài” mà bỏ đói “tâm linh bên trong”, thì chính chúng ta đã nuôi dạy con trong một sự thiếu thốn còn nguy hiểm hơn sự thiếu thốn của cơm áo.

Mình từng nghĩ rằng: “Ngày xưa mình thiếu thốn, bây giờ phải cho con đủ đầy để bù lại.” Vậy là mình đã dốc hết sức để con không thiếu gì: từ thức ăn ngon, đồ chơi mới, đến quần áo đẹp. Mình nghĩ rằng đó là mình đang yêu con. Nhưng rồi một hôm, khi con xếp hàng dài những món đồ chơi ra trước mặt và bất chợt hỏi: “mẹ có thể chơi với con không?” Mình nhận ra rằng tất cả những món đồ kia chẳng thể thay thế được một điều duy nhất con cần đó là sự hiện diện của cha mẹ.

Và càng về sau, mình càng nhận ra con mình chẳng hề biết trân trọng những gì nó có. Món đồ chơi mình từng ao ước cả tuổi thơ, với con chỉ là một món đồ vứt xó sau vài ngày. Món ăn mình kỳ công chuẩn bị, con chỉ nếm một chút rồi chê nhạt. Những chuyến đi chơi mà mình mất cả tháng lương để dành, con lại đòi hỏi nhiều hơn và buồn bực khi chưa được như ý.

Mình tự hỏi bản thân: phải chăng chính vì mình muốn bù đắp cho quá khứ của mình, mà mình đang dần định hướng sai cho tương lai của con.

Trong tâm lý học, người ta gọi đó là “sense of entitlement” tâm thế mặc định rằng mình phải được hưởng. Một đứa trẻ được cho quá nhiều sẽ không còn biết ơn, không còn thấy giá trị của điều mình đang có, mà chỉ chăm chăm vào điều mình chưa có. Và điều nguy hiểm nhất là: trẻ sẽ không bao giờ thỏa lòng.

Kinh Thánh cảnh báo chúng ta: “Con mắt loài người chẳng hề chán, Cũng như âm phủ và vực sâu không hề đầy vậy.” (Châm-ngôn 27:20). Khi một đứa trẻ lớn lên trong sự dư thừa nhưng thiếu dạy dỗ, trẻ sẽ sống cả đời trong sự đói khát và đó là sự đói khát công nhận, đói khát hưởng thụ, nhưng chẳng bao giờ no đủ.

Đó là lúc mình nhận ra con trẻ không thiếu đồ chơi, con chỉ thiếu sự hiện diện, thời gian chất lượng, sự đồng hành của chính cha mẹ mình. Và sâu hơn nữa, con thiếu được dẫn dắt đến với tình yêu của Chúa nguồn tình yêu duy nhất không bao giờ khiến trẻ trống rỗng bên trong.

Điều cay đắng là khi cha mẹ chỉ chăm chăm bù đắp bằng vật chất, thì họ thực ra đang cho đi thứ mình khao khát ngày xưa, chứ không phải thứ con thật sự cần hôm nay. Ngày xưa mình thèm một món đồ chơi, nên mình nghĩ con cũng cần. Nhưng con không cần thêm đồ chơi; con cần mình ngồi xuống, chơi cùng con. Ngày xưa mình thèm một bữa cơm ngon, nên mình nghĩ con sẽ hạnh phúc vì đồ ăn ngon. Nhưng con cần hơn một ánh mắt cha mẹ nhìn thấu và lắng nghe.

Vấn đề không phải là bạn có yêu con nhiều hay ít, mà là bạn có yêu chính mình trong Chúa hay không. Khi cha mẹ không học được cách đón nhận tình yêu của Chúa và sống bình an trong danh tính mà Ngài đã ban cho, tình yêu dành cho con sẽ dễ bị biến dạng thành sự kiểm soát, áp đặt, hay bù đắp thiếu thốn cá nhân.

Chúa Giê-xu đã dạy: “Ngươi hãy yêu kẻ lân cận như mình” (Mác 12:31). Để yêu con đúng cách, trước hết cha mẹ cần học cách yêu chính mình trong Chúa nghĩa là chấp nhận rằng mình được tạo dựng cách tuyệt diệu, được tha thứ, được yêu thương vô điều kiện. Khi đó, tình yêu bạn trao cho con sẽ không còn là mong muốn được chấp thuận, mà là tình yêu thật sự: tình yêu biết cho đi, kiên nhẫn và nhân từ (1 Cô-rinh-tô 13:4-7).

Vậy nên, để nhận diện được chính mình trong Chúa và trước khi dạy con yêu Chúa, trước khi mong con nên người, hãy để chính mình được Chúa chữa lành, và học yêu mình trong Ngài. Bởi vì nếu cha mẹ chưa biết yêu chính mình trong tình yêu của Chúa, vì nếu bạn chưa tha thứ cho tuổi thơ của mình, chưa yêu bản thân mình thì những gì trao cho con dù xuất phát từ sự hy sinh vẫn có thể chỉ là mong muốn được bù đắp.

Hongan Doan

Bài vở cộng tác hoặc góp ý xin gửi về tintuc@hoithanh.com